Józef Piłsudski na obrazie Jacka Malczewskiego

Józef Klemens Piłsudski, herbu Piłsudski, urodził się 5 grudnia 1867 r. w Zułowie na Litwie, w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Ojciec, Józef Wincenty, był uczestnikiem powstania 1863, matka – Maria z Billewiczów – pochodziła ze znanego rodu szlacheckiego herbu Mogiła. Był czwartym w kolejności dzieckiem. Po Józefie, którego w rodzinie nazywano Ziukiem, urodziło się jeszcze 6 rodzeństwa oraz bliźnięta , które zmarły w wieku 1,5 roku. Łącznie w rodzinie Piłsudskich było dziesięcioro dzieci. Józefa ochrzczono 15 grudnia 1867 w kościele rzymskokatolickim w majątku Sorokpol.

Maria Piłsudska wychowywała swoje dzieci w duchu głęboko patriotycznym, dbała też o ich wykształcenie. Dzieci uczyli sprowadzeni do dworu nauczyciele. Języków uczyły dwie bony, Niemka i Francuzka. Piłsudccy byli ludźmi zamożnymi, lecz po ogromnym pożarze, który w lipcu 1875 r. strawił niemal cały majątek, zmuszeni byli opuścić dwór i zamieszkać w skromnych warunkach w Wilnie. Ten rok to koniec dobrobytu i sielanki, w jakim Ziukowi upłynęło dzieciństwo.

W 1877 r. Józef, wraz z bratem Bronisławem, rozpoczął naukę w I Gimnazjum wileńskim, mieszczącym się w gmachu dawnego uniwersytetu. W gimnazjum bracia, razem z innymi uczniami, poddawani byli intensywnej rusyfikacji. W 1882 r. obaj założyli kółko samokształceniowe o nazwie Spójnia, zajmujące się sprowadzaniem z Warszawy polskich książek. W 1885 r. Józef zdał maturę (najlepsze oceny z historii – czwórka i geografii – piątka, najsłabsze – z języków, z wyjątkiem francuskiego). Jesienią rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Charkowskim. Tam zaczął działalność konspiracyjną w niepodległościowych organizacjach studenckich, trafiając m.in. w szerokie kręgi osób kojarzonych z rewolucyjną organizacją rosyjską Narodnaja Wola (uczestniczył w kilku jej spotkaniach). 2 i 3 marca 1886 r. brał udział w studenckiej demonstracji z okazji 25. rocznicy uwłaszczenia, znajdując się potem wśród ponad 150 zatrzymanych przez policję carską.

22 marca 1887 r. Józef Piłsudski (w wieku 20 lat) został po raz pierwszy aresztowany pod zarzutem udziału w spisku na życie cara. Jego autorami byli członkowie Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli. Piłsudski nieświadomie pomógł zamachowcom, będąc m.in. przewodnikiem po Wilnie jednego z nich, próbującego zdobyć truciznę niezbędną do zabicia cara. W związku z tym 1 maja 1887 r. Ziuk został skazany na pięcioletnie zesłanie w głąb Rosji.

23 grudnia 1887 r. po trzymiesięcznej podróży przyszły Naczelnik dotarł do miejsca zsyłki – Kireńska, w którym przebywał do lipca 1890 r. Spotkał tam innych zesłańców-Polaków, byłych powstańców styczniowych. Poznał tam również Leonardę Lewandowską – swoją pierwszą miłość. W początkach sierpnia 1890 r. Piłsudskiego przeniesiono do niewielkiej wsi Tunka.

Do Wilna Piłsudski powrócił, po odbyciu całej kary, 1 lipca 1892 r. Tu wstąpił do ruchu socjalistycznego, będąc początkowo wileńskim korespondentem czasopisma konspiracyjnego Przedświt, pisząc pod pseudonimem Rom. Od lutego 1893 r. uczestniczył także w pracach tzw. Litewskiej Sekcji Polskiej Partii Socjalistycznej, z której ramienia w następnym roku został wyznaczony do nowo powstałego Centralnego Komitetu Robotniczego PPS (CKR PPS). W 1894 r. został również redaktorem naczelnym Robotnika. W łonie partii zajmował się przede wszystkim pracą przy wydawaniu pisma, ale także zapewnianiem funduszy na dalszą działalność. Od maja do sierpnia 1896 r. Piłsudski przebywał w Londynie, jako przedstawiciel CKR PPS na IV Kongresie II Międzynarodówki Socjalistycznej (obok niego, w reprezentacji Polski pod zaborami, zasiadali także Ignacy Daszyński, Ignacy Mościcki).

W 1899 Piłsudski ożenił się z Marią z Koplewskich Juszkiewiczową, działaczką PPS, nazywaną przez członków partii Piękną Panią. Juszkiewiczowa należała do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, toteż w celu zawarcia małżeństwa Piłsudski zmienił wyznanie. Przeszedł na protestantyzm 24 maja w Łomży, a ślub odbył się 15 lipca 1899 w zborze we wsi Paproć Duża. Małżonkowie zamieszkali w Łodzi, gdzie przy ul. Wschodniej 19 m. 4 przyszłym Marszałek, podający się za prawnika, prowadził umieszczoną na I piętrze tajną drukarnię Robotnika.

W nocy z 21 na 22 lutego 1900 r., po zdekonspirowaniu wydawnictwa, Józef Piłsudski został ponownie aresztowany. 17 kwietnia osadzono go w celi nr 39 X Pawilonu warszawskiej Cytadeli. Tam oczekiwał na proces, podczas którego oskarżono go nie tylko o kolportaż nielegalnej prasy i literatury, ale także o udział w zabójstwie dwóch szpicli. W więzieniu zaczął symulować chorobę psychiczną. Opinię o zaburzeniach psychicznych, objawiających się m.in. wstrętem do osób odzianych w mundury, wystawił mu dyrektor warszawskiego szpitala dla obłąkanych, którego Piłsudski oczarował długą rozmową o pięknie Syberii (dyrektor był z pochodzenia Buriatem). Wówczas przewieziono go na dalsze badania do petersburskiego szpitala Mikołaja Cudotwórcy, skąd – korzystając z pomocy polskiego lekarza udało mu się zbiec 14 maja 1901 r. Zapewniło mu to uznanie towarzyszy z PPS. W 1902 r. został wybrany do rozszerzonego składu CKR, a po krótkim pobycie w Londynie rozpoczął w kraju wydawanie nowego czasopisma pod tytułem Walka.

W lutym 1904, pod wpływem rozwoju sytuacji na Dalekim Wschodzie, zaczął myśleć o zorganizowaniu konspiracyjnych oddziałów bojowych. Planował nawet tworzenie legionów polskich w Japonii, złożonych z Polaków dezerterujących z armii rosyjskiej. PPS postanowiła wysłać go do Tokio. Przez Londyn, Nowy Jork, San Francisco i Honolulu wysłannicy PPS (wraz z Tytusem Filipowiczem) dotarli do stolicy Cesarstwa Japońskiego. Tu odwiedzili m.in. Sztab Generalny, gdzie pod adresem rządu japońskiego wysunęli propozycje stałego subwencjonowania PPS-owskiej organizacji bojowej, dostarczania broni, wysuwania kwestii polskiej na arenie międzynarodowej i utworzenia legionu polskiego na terenie Japonii, którego działania miały być skierowane przeciwko wspólnemu wrogowi Rosji. Rząd japoński od razu odrzucił koncepcję utworzenia polskich oddziałów zbrojnych. Powodem takiego stanowiska były działania Romana Dmowskiego, przebywającego w tym samym czasie w Tokio, a który dążył do prowadzenia polityki „rozumnie ugodowej”. Piłsudski spotkał się w Japonii z Dmowskim, którego znał z czasów wileńskich. Panowie odbyli w Tokio długą rozmowę, której szczegółów nigdy nie ujawniono.

Japonia postanowiła przekazać PPS 20 tysięcy funtów, co pomogło organizacji po wybuchu rewolucji 1905 roku w stworzeniu bojówek do walki z zaborcą. Józef Piłsudski został wtedy przywódcą Organizacji Bojowej PPS, którą w dużym stopniu uniezależnił od wpływów kierownictwa partii, zdominowanego przez niechętnych jego poglądom. W krótkim czasie liczba bojowców wzrosła do 2 tys. Dokonywali oni zamachów na carskich dygnitarzy, ataków na kasy powiatowe i pociągi przewożące pieniądze, co powodowało, że przez dużą część społeczeństwa byli uważani za zwykłych bandytów. Do najsłynniejszej akcji, w której jako jedynej wziął udział Józef Piłsudski, doszło 26 września 1908 r. pod Bezdanami, niedaleko Wilna. Bojowcy obrabowali wtedy rosyjski pociąg pocztowy, przewożący pieniądze z Kongresówki do Sankt Petersburga. Mniej więcej w tym samym czasie Piłsudski, przeżywający od dłuższego czasu głęboki kryzys małżeński, poznał Aleksandrę Szczerbińską. Nieformalny status związku trwał aż do 1921 r., kiedy to 17 sierpnia zmarła pierwsza małżonka Piłsudskiego, co pozwoliło Piłsudskiemu 25 października 1921 r. ożenić się z Panią Aleksandrą.

W ostatnich dniach czerwca 1908 r. we Lwowie z inicjatywy Piłsudskiego powstał konspiracyjny Związek Walki Czynnej, kierowany przez Kazimierza Sosnkowskiego (w jego szeregach znalazł się m.in. Władysław Sikorski). Związek miał być w zamyśle Piłsudskiego zalążkiem późniejszej armii polskiej, której głównym przeciwnikiem miała być Rosja Carska, a sprzymierzeńcem Austro-Węgier. Z czasem ZWC wiązał swą działalność z organizacjami jawnymi takimi jak Związek Strzelecki we Lwowie, Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie i Polskie Drużyny Strzeleckie. W 1912 r. Józef Piłsudski został wybrany na Komendanta Głównego Związku Strzeleckiego i przyjął pseudonim Mieczysław. Szefem jego sztabu został Kazimierz Sosnkowski.

W okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej – wymarzonej wielkiej wojny między zaborcami – Józef Piłsudski zaangażował się w organizowanie rozmaitych grup paramilitarnych w Galicji. Na początku 1914 r. przebywał w Szwajcarii, Francji i Belgii, gdzie wizytował organizowane na obczyźnie oddziały strzeleckie. Prowadził wówczas także odczyty, w których wieszczył, że w nadchodzącym konflikcie państwa centralne pokonają Rosję, ale przegrają na zachodzie z pozostałymi państwami Ententy. Scenariusz ten ziścił się w 1918 r.

28 lipca 1914 r. wybuchła wojna austriacko-serbska, dająca początek I wojnie światowej. Już następnego dnia Piłsudski wydał pierwsze rozkazy mobilizacyjne. 31 lipca Marian Januszajtis-Żegota ostatecznie podporządkował jego dowództwu Polskie Drużyny Strzeleckie we Lwowie. Pod auspicjami Austrii ze Strzelca, Sokoła i Drużyn Bartoszowych powstała I Kompania Kadrowa, uformowana 3 sierpnia na krakowskich Błoniach. Liczyła ona 144 żołnierzy, którymi dowodził Tadeusz Kasprzycki. Piłsudski traktował ten oddział jako kuźnię kadr dla przyszłego wojska polskiego. Kompania wymaszerowała 6 sierpnia w stronę Miechowa – w Michałowicach obalając rosyjskie słupy graniczne.

12 sierpnia 1914 r., po wkroczeniu kadrówki do Królestwa Kongresowego, Piłsudski wydał odezwę, w której ogłaszał się komendantem wojsk polskich, podległych utworzonemu w Warszawie Rządowi Narodowemu. Oddziałów Piłsudskiego nie powitano jednak entuzjastycznie – postrzegano je jako grupę osób nieodpowiedzialnych, wichrzycieli i uzurpatorów. W Kielcach ludność w panice zamykała drzwi i okna przed wkraczającymi strzelcami. Po niepowodzeniu akcji wywołania powstania w Kongresówce oddziały Piłsudskiego rozwiązano, a jemu zaproponowano dowództwo jedną z brygad nowo tworzonych Legionów Polskich. I Brygada pod wodzą brygadiera Piłsudskiego miała już niedługo stać się najsłynniejszą polską jednostką I wojny światowej. Jej szlak bojowy był naznaczony walkami, m.in. w Małopolsce i na Wołyniu. Dodatkowo, w październiku 1914 r. przyszły Naczelnik zainicjował powstanie Polskiej Organizacji Wojskowej, tajnego zrzeszenia działającego we wszystkich zaborach, którego został Komendantem Głównym.

Wobec instrumentalnego traktowania sprawy polskiej przez państwa centralne i zgodnie ze swoimi planami jeszcze sprzed wybuchu wojny Józef Piłsudski postanowiły w drugiej połowie 1916 roku zerwać sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami. 12 grudnia 1916 r. Komendant przybył do Warszawy. Wydał rozkaz zalecający żołnierzom polskim, by nie składali przysięgi na wierność sojuszu z państwami centralnymi. Za odmowę złożenia przysięgi ok. 3300 Polaków z Kongresówki internowano, a ok. 3500 żołnierzy z Galicji przeniesiono do armii austro-węgierskiej i wysłano do Włoch. Rozpoczęły się też masowe aresztowania działaczy niepodległościowych. Sam Piłsudski został aresztowany 22 lipca 1917 r. Wraz z Kazimierzem Sosnkowskim trafił do Magdeburga. W czasie osadzenia (7 lutego 1918) urodziła się pierwsza córka Piłsudskiego i Aleksandry Szczerbińskiej – Wanda. Druga córka – Jadwiga – przyszła na świat 28 lutego 1920 r.

Coraz większe niepowodzenia na froncie zmusiły jednak Niemców do rozważenia kwestii uwolnienia Komendanta. Najbardziej prawdopodobną przyczyną nagłego zwolnienia była obawa niemieckiego Sztabu Generalnego przed połączeniem się rewolucji niemieckiej z bolszewicką, czemu zapobiec mogło powstanie bariery w postaci państwa polskiego. Mimo usilnych namów Piłsudski odrzucił ofertę podpisania „lojalki”. 10 listopada 1918, zwolniony dzień wcześniej Piłsudski, przybył do Warszawy. Rządząca w Królestwie Rada Regencyjna przekazała mu dzień później kontrolę nad wojskiem, a 12 listopada misję utworzenia rządu narodowego. Jednocześnie Komendant rozpoczął negocjacje z niemieckim garnizonem w Warszawie w sprawie przekazania tworzącemu się Wojsku Polskiemu broni w zamian za zagwarantowanie Niemcom bezpiecznego powrotu do domu.

14 listopada Rada Regencyjna zakończyła swoją działalność, przekazując w ręce Komendanta swe obowiązki cywilne i wojskowe. Tym samym Piłsudski stał się formalnie, na kilka dni (do 22 listopada 1918), Regentem Królestwa. Został też Wodzem Naczelnym Armii Polskiej. Już 16 listopada jako głowa państwa notyfikował oficjalnie powstanie niepodległego Państwa Polskiego na arenie międzynarodowej w specjalnym telegramie wysłanym do głów państw Koalicji. W tym czasie przybrał tytuł Naczelnika Państwa (tytuł ten sięgał swoim rodowodem do czasów insurekcji kościuszkowskiej), przyjmując faktyczne sprawowanie obowiązków głowy państwa. 20 lutego 1919 r. Sejm formalnie przyznał Piłsudskiemu uprawnienia Naczelnika Państwa uchwalając tzw. Małą Konstytucję.

Obserwując z boku nieudolne wysiłki różnych ugrupowań i frakcji politycznych zmierzających do stworzenia skutecznego i stabilnego rządu Piłsudski skoncentrował się na sprawach militarnych mających umocnić granice niedawno powstałego państwa. Na zachodzie Marszałek był ograniczony decyzjami Ententy, która rozstrzygała o losie pokonanych Niemiec. Niemniej Naczelnik wspierał kadrowo i bronią powstania wielkopolskie i śląskie. W stosunku do Rosji Piłsudski był zdania, że cyt: „… o ile przeciw Niemcom zawsze mogliśmy znaleźć sojuszników, w swym własnym interesie działających, i w ewentualnym starciu z nimi nie bylibyśmy odosobnieni, to odwrotnie wygląda sprawa w stosunku do Rosji.” Z tego też powodu dążył do wyeliminowania zagrożenia dla Polski od wschodu. Planował utworzenie na tej rubieży kilku państw narodowych, które następnie miałyby wejść w skład federacji pod przewodnictwem Polski. Stanowiłyby one swoistą zaporę przed Rosją.

W celu wyparcia bolszewików z ziemi wileńskiej, podjął ryzykowną wyprawę wileńską. Tu wydał „Odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, która stanowiła jeden z przejawów starań o wskrzeszenie przedrozbiorowej Litwy. Jednocześnie Naczelny Wódz szukał porozumienia z Ukraińcami. Po wyparciu za rzekę Zbrucz sił Ukraińskiej Republiki Ludowej, w drugiej połowie 1919 r. rozpoczęły się rozmowy z jej przywódcą atamanem Simonem Petlurą. Ich efektem było podpisanie sojusz polsko-ukraińskiego 21 kwietnia 1921 r. Cztery dni później ruszyła na Kijów polsko-ukraińska ofensywa. 7 maja 1920 r. polscy ułani i szwoleżerowie jako pierwsi wkroczyli do niebronionego miasta. Józef Piłsudski po powrocie do Warszawy 18 maja 1920 r. był dosłownie noszony na rękach. Witający go marszałek Sejmu przyrównał jego czyny do dokonań Bolesława Chrobrego.

Radość z sukcesu trwała jednak krótko. Odpowiedzią bolszewików na sukcesy armii polskiej były kontrofensywy na północy i południu. Polacy wycofali się z Kijowa 10 czerwca, a niecałe dwa miesiące później bolszewicy zagrażali już Warszawie. W nocy z 5 na 6 sierpnia Piłsudski rozważał w Belwederze podjął decyzję o przeprowadzeniu na południowy bok oddziałów nieprzyjacielskich kontrofensywy wojsk polskich znad rzeki Wieprz, którą osobiście miał poprowadzić Naczelny Wódz. W związku z tym 12 sierpnia Józef Piłsudski udał się do Kwatery Głównej w Puławach. Przed wyjazdem złożył jeszcze na ręce premiera Witosa dymisję z funkcji Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, który miała zostać ujawniona w wypadku niepowodzenia operacji. Powodem dymisji, co Piłsudski zaznaczył w liście do premiera, była obawa, że w momencie ewentualnej polskiej porażki państwa Ententy mogą uzależniać wypracowanie pokoju z bolszewikami od jego usunięcia ze stanowiska, dlatego by nie utrudniać tego procesu dokonuje natychmiastowej rezygnacji.

16 sierpnia 1920 r. dowodzona przez Piłsudskiego Grupa Uderzeniowa wyszła na tyły Armii Czerwonej i zaatakowała jej odsłonięte skrzydło. Był to decydujący moment trwającej od trzech dni bitwy warszawskiej. Bolszewicy zostali zmuszeni do gwałtownego odwrotu. Sukces militarny ostatecznie został przypieczętowany w bitwie nad Niemnem, na przełomie września i października. Niestety, zwycięstwo na polu bitwy nie szło w parze z tym na polu dyplomatycznym. Podpisany 18 marca 1921 r. kończący wojnę polsko-bolszewicką traktat ryski oddawał Sowietom olbrzymią część ziem dawnej Rzeczypospolitej. Przeważająca część polskiej delegacji była niechętna federacyjnym planom Piłsudskiego, dlatego wolała oddać te ziemie wrogowi niż by Marszałek mógł zrealizować swoją koncepcję. Józef Piłsudski próbował jeszcze inicjując tzw. bunt Żeligowskiego wymóc stworzenie federacji lub konfederacji z Litwą. Jednak i te starania zakończyły się porażką. 25 września 1921 Piłsudski uniknął śmierci w zamachu przeprowadzonym przez młodego Ukraińca, członka ukraińskiej organizacji niepodległościowej, Stepana Fedaka. Nieudany zamach miał miejsce we Lwowie – Fedak oddał trzy strzały, ale ranił tylko wojewodę Kazimierza Grabowskiego. W tym wypadku również Marszałek ponosił konsekwencję działań wrogo nastawionych do Ukraińców endeków, którzy w Rydze cofnęli uznanie rządowi Ukraińskiej Republice Ludowej.

Po wprowadzeniu w życie konstytucji marcowej i wyborze na Prezydenta RP Gabriela Narutowicza, 14 grudnia 1922 r. Józef Piłsudski przekazał władzę. Dwa dni później prezydent został zastrzelony przez Eligiusza Niewiadomskiego. Zamachowiec w śledztwie przyznał, że pierwotnie chciał zabić Marszałka. 20 grudnia nowym prezydentem został Stanisław Wojciechowski.  Wobec niezadowolenia z polityki endeckiej większości sejmowej Józef Piłsudski stopniowo wycofywał się z życia publicznego, by w 1923 r. ostatecznie udać się „emigrację” do dworku w Sulejówku pod Warszawą. Stamtąd jednak nadal starał się utrzymywać swoje kontakty w wojsku. Często też wypowiadał się na temat sytuacji w państwie. W końcu w obliczu ponownego powołania ludowo-endeckiego rządu Wincentego Witosa, który w 1923 r. krwawo stłumił robotnicze demonstracje w Krakowie, Marszałek postanowił zareagować.  Rankiem 12 maja 1926 r. udał się w towarzystwie jedynie swego adiutanta do Warszawy w celu spotkania się z prezydentem Wojciechowskim i nakłonienia go do zmiany rządu. Po niepowodzeniu rozmowy z prezydentem Piłsudski rozkazał zajęcie mostu Kierbedzia i uniemożliwienia w ten sposób dotarcia do Warszawy posiłków wojskowych wiernych rządowi. Dalsze negocjacje prowadzone przez przedstawicieli rządu z Marszałkiem również nie powiodły się. 14 maja rozegrały się decydujące walki – oddziały Piłsudskiego zagrażały już Belwederowi. Po krótkich, ale krwawych walkach (379 osób zabitych), przy znacznym poparciu społecznym, lecz wbrew prawu, Piłsudski dokonał zamachu stanu znanego jako przewrót majowy. O godzinie 17.30 rząd podał się do dymisji, a prezydent Wojciechowski złożył swój urząd. Piłsudski formalnie objął Ministerstwo Spraw Wojskowych i urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, a faktycznie stał się ośrodkiem decyzyjnym władzy w państwie. 31 maja Piłsudski został wybrany na prezydenta Rzeczypospolitej przez Zgromadzenie Narodowe, jednak godności tej nie przyjął, argumentując to zbyt małymi prerogatywami prezydenta w konstytucji marcowej.

Po przewrocie majowym Piłsudski wprowadził system autorytarny oparty na armii i swych zwolennikach – zwany sanacją (łac. uzdrowienie). W tym okresie Józef Piłsudski jedynie dwukrotnie sprawował urząd premiera. Jego domeną jednak stał się Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych. Pomimo że nie było to eksponowane stanowisko, to fakt, że jest nim Komendant powodowało, że miało ono decydujący wpływ na bieg spraw państwowych. W czasach sanacji Polska przeżyła okres bumu gospodarczego (1926-1929) i poważnego kryzysu (1930-1934). Działy wszystkie instytucje demokratycznego państwa prawnego, ale też zdarzały się ataki „nieznanych sprawców” na nieprzychylnych rządowi dziennikarzy i polityków. Wątpliwości budziły także niektóre wyniki wyborów, oburzało osadzenie przywódców opozycji w skandalicznych warunkach twierdzy brzeskiej w 1930 r., a zastanawiały tajemnicze zniknięcia i śmierci przeciwnych piłsudczykom generałów. Jednocześnie za sprawą polityki zagranicznej Piłsudskiego ustabilizowała się pozycja Polski na arenie międzynarodowej. Wygaszono spory z Niemcami i znormalizowano stosunki z ZSRR. Utrwalony został sojusz z Francją, a także regionalny alians z Rumunią. O dalekosiężności wizji Marszałka świadczy plan wojny prewencyjnej z Niemcami. W 1933 r. po wyborze Adolfa Hitlera na kanclerza Niemiec Józef Piłsudski dostrzegając w rządach nazistów zagrożenie dla bezpieczeństwa w Europie zaproponował Francji wspólny atak na tworzącą się III Rzeszę. Paryż propozycję odrzucił, a Marszałek wobec tego postanowił w 1934 r. zawrzeć z zachodnim sąsiadem deklarację o niestosowaniu przemocy. Pomimo że układ był zawarty na 10 lat, Józef Piłsudski przewidywał jego żywotność na 4-5 lat. I w tym wypadku również się nie mylił.

Ostatnim dziełem Marszałka była 23 kwietnia 1935 r. konstytucja kwietniowa, która wprowadzała w Polsce silny system prezydencki i na której wiele państw na świecie się wzorowało. W tym czasie Komendant był już poważnie chory. Pierwszą oficjalną informację o pogarszającym się stanie zdrowia Naczelnika podano po uroczystościach Święta Niepodległości 11 listopada 1934. Podczas uroczystości Piłsudski zasłabł, w związku z czym skrócono część ceremonii. Konsylium lekarskie złożone z m.in. lekarzy austriackich stwierdziło chorobę nowotworową, a pozostawiło mu jedynie kilka tygodni życia.

Józef Piłsudski zmarł w wieku 68 lat na raka wątroby (są materiały mówiące o raku żołądka z przerzutem do wątroby), w Belwederze 12 maja 1935, o godzinie 20.45.

Uroczystości pogrzebowe Marszałka Józefa Piłsudskiego miały miejsce w dniach 13–18 maja 1935. Tuż po śmierci Piłsudskiego, salon Pałacu Belwederskiego, w którym nastąpił zgon, zamieniono na kaplicę żałobną, gdzie na katafalku spoczywało ciało Marszałka. Jako pierwszy hołd zmarłemu oddał 1 Pułk Szwoleżerów im. Marszałka Piłsudskiego. Trumna z ciałem Józefa Piłsudskiego wystawiona była w Belwederze 13 i 14 maja. Katafalk przybrany był w purpurowe sukno z godłem Rzeczypospolitej na przedzie. Zwłoki Marszałka ubrane były w mundur, przepasany Wielką Wstęgą orderu Virtuti Militari. Nad głową zmarłego umieszczono trzy sztandary Wojska Polskiego, przybrane kirem – z 1831, z 1863 oraz sztandar legionowy. W dłonie Piłsudskiego wetknięto wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej. Obok stała kryształowa urna z sercem Marszałka, przy niej położono czapkę maciejówkę, buławę marszałkowską oraz jego szablę. U stóp zmarłego umieszczono wiązankę białych kwiatów, które były podarunkiem od jego córek – Wandy i Jagody, które wraz z matką – Aleksandrą siedziały w głębi sali, przyjmując kondolencje.

15 maja trumnę przewieziono na lawecie zaprzężonej w sześć koni do katedry św. Jana. Ustawiono ją w nawie głównej świątyni. Tam Piłsudskiego żegnały tłumy. Trumna została wykonana ze srebra przez studentów warszawskiej ASP. Mszę pontyfikalna celebrował kardynał Aleksander Kakowski. Po mszy kondukt z trumną przemaszerował na Pole Mokotowskie, gdzie odbyła się defilada wojskowa na cześć zmarłego (prowadził ją gen. Gustaw Orlicz-Dreszer). Po defiladzie kilku generałów przeniosło trumnę na platformę kolejową stojącą na specjalnie w tym celu zbudowanym torze. Następnie kilkudziesięciu polskich generałów przeciągnęło sznurami platformę do stojącej w pobliżu lokomotywy. Skład wyruszył w podróż do Krakowa, która trwała całą noc. Pociąg jechał powoli, a trumna oświetlona była reflektorami. Na stacjach na skład oczekiwały dziesiątki tysięcy ludzi.

Do Krakowa pociąg żałobny dotarł o godzinie 8:30. Na wagonie-lawecie z trumną, stali dwaj szwoleżerowie, pełniący przy niej wartę, jak również sześciu generałów z wyciągniętymi szablami. Ośmiu generałów, przeniosło trumnę z platformy na lawetę armatnią ciągniętą przez sześć karych koni. Następnie uformował się pochód, który wyruszył w kierunku Kościoła Mariackiego. Na czele konduktu szedł oddział doboszy z werblami, następnie orkiestra wojskowa, poczty sztandarowe przysłane przez wszystkie pułki Wojska Polskiego,
Kondukt ulicami Lubicz, Basztową, Dunajewskiego i Szczepańską dotarł do Rynku Głównego o godz. 10:00. Wówczas rozległ się Hejnał Mariacki. W czasie całego przemarszu konduktu z Wawelskiego Wzgórza brzmiał Dzwon Zygmunta. Następnie przez Wiślną, Straszewskiego i Podzamczem o 10.40 trumna z ciałem dotarła przed bramę Katedry Wawelskiej. Przed wprowadzeniem do świątyni krótką mowę pożegnalna wygłosił Prezydent Ignacy Mościcki. Mszę odprawił abp Adam Sapieha (egzekwie żałobne w obrządku greckokatolickim odprawił biskup przemyski Jozafat Kocyłowski). Następnie, przy akompaniamencie werbli, generałowie złożyli trumnę w krypcie św. Leonarda. Ponownie zabrzmiał dzwon Zygmunta, a działa ustawione na wawelskim wzgórzu oddały 101 strzałów armatnich i odegrano Hymn Państwowy. W całym kraju zapanowała trzyminutowa cisza. Ogłoszona została żałoba narodowa.
Uroczystości pogrzebowe zakończyły się 18 maja ok. godziny 14. W całym pogrzebie udział wzięło ok. 250 tys. osób. Porządek utrzymywało ok. 5 tys. żołnierzy, a cała uroczystość transmitowana była przez Polskie Radio. Po zakończeniu uroczystości pogrzebowych Polskie Radio przerwało pracę na znak żałoby i wznowiło ją dopiero w poniedziałek rano.

W 1936 serce Piłsudskiego zostało złożone w grobie jego matki na cmentarzu na Rossie w Wilnie.