Ułan Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza

Krakowski Szwadron Ułanów im. Józefa Piłsudskiego kontynuuje tradycje Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza (1919-1922). Początki tego oddziału wiążą się z wyprawą wileńską i powołaniem 15 kwietnia 1919 roku Pluton Osłony Jazdy Naczelnego Wodza w sile 12 koni. Dzień później jednostka ta ruszyła w bój. Do jej zadań należała ochrona Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego w trakcie działań wojennych, a także służba kurierska między nim a dowódcą Grupy Jazdy ppłk Władysławem Beliną-Prażmowskim. 21 kwietnia 1919 roku oddział wkroczył do zdobytego Wilna.

Doświadczenia wyprawy wileńskiej skłoniły decydentów do powołania stałej jednostki, będącej do bezpośredniej dyspozycji Józefa Piłsudskiego. W trakcie działań wojennych na Rusi Halickiej, w lipcu 1919 roku służbę przyboczną przy Naczelnym Wodzu pełnił pluton 8. Pułku Ułanów z Krakowa, jednakże już 10 lipcu 1919 roku wydano rozkaz o formowaniu odrębnego Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, składającego się z czterech plutonów jazdy. We wrześniu jednostka ta była już gotowa do służby. Pod względem ewidencyjnym i wyszkoleniowym Szwadron podlegał 1. Pułkowi Szwoleżerów, a gospodarczo – Kwaterze Głównej Naczelnego Wodza. Pomimo formalnego związania z szwoleżerami, żołnierze Szwadronu Przybocznego sami siebie określali mianem „ułanów”. Ich pierwszym dowódcą mianowano rtm. Edwarda Dunin-Markiewicza.

Barwy Szwadronu Przybocznego były początkowo biało-amarantowe, do których po lipcu 1920 roku dodano na środku srebrną żyłkę. Żołnierze używali szabel polskich, lanc pruskich, karabinków mauser wz. 98 i siodeł niemieckiej kawalerii. W późniejszym okresie pojawiły się szable, lance i karabinki francuskie, a także siodła artylerii austriackiej. Ułani Szwadronu Przybocznego wyróżniali się w szczególności reprezentacyjnym umundurowaniem w kolorze szarym (steingrau), na który składały się ułanki wz. 17 z amarantowymi wypustkami i jasnosrebrnymi guzikami z orłem, spodnie z amarantowymi lampasami i białą wypustką w środku; czapki typu angielskiego z otokiem amarantowym z białą wypustką. Do tego używano elementów ozdobnych: srebrnych (dla oficerów) i białych (dla szeregowych) etyszkietów, białych rękawiczek, pasów i rapci, dodatkowo oficerowie nosili zakładaną przez ramię ładownicę na pasie głównym. Były to uniformy wykorzystywane tylko przy oficjalnych uroczystościach. W trakcie działań wojennych czy służby codziennej Szwadron Przyboczny używał umundurowania typowego dla pozostałych jednostek kawalerii (mundurów wz. 17, wz. 19 i przerobionych amerykańskich). Jednolitość pod tym względem osiągnięto dopiero w połowie 1921 roku.

21 kwietnia 1920 roku Szwadron Przyboczny Naczelnego Wodza został przetransportowany z Warszawy na Ukrainę, by cztery dni później wyruszyć w wyprawie na Kijów. 3 maja uświetnił w wyzwolonym Żytomierzu uroczystości rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W kolejnych dniach pełnił służbę w okolicach Zwiahla. 13 maja por. Adam Michalewski – dowódca jednego z plutonów – towarzyszył marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu w wkroczeniu do zajętego Kijowa. Po przerwaniu frontu przez Armię Konną Siemiona Budionnego Szwadron przeszedł 6 czerwca 1920 roku swój chrzest bojowy w bitwie pod Pawołoczą. W walkach jednostka straciła 1 podoficera i 2 ułanów. 14 czerwca Szwadron przerzucono pociągami z Żytomierza do Warszawy, gdzie ponownie pełni służbę przy Naczelnym Wodzu.

W sierpniu 1920 roku Szwadron Przyboczny wziął udział w bitwie warszawskiej. Dwa plutony tego oddziału biły się w składzie 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego, a dwa pozostałe, pozostając przy Józefie Piłsudskim, atakowały bolszewików w kontrofensywie znad Wieprza. Szlak bojowy jednostka zakończyła w październiku 1920 roku.

Rtm. Adam Radomyski dokonuje przeglądu Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza

Na stopie pokojowej do głównych zadań Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza należała eskorta marszałka Józefa Piłsudskiego i jego oficjalnych gości, w tym także ambasadorów i nuncjusza apostolskiego. Ułani Szwadronu pełnili również codzienną służbę wartowniczą w Belwederze (sześciu ułanów plus rozprowadzający). Raz w miesiącu całodobowo obstawiali wszystkie posterunki w rezydencji Naczelnika Państwa.

Po wyborze na Prezydenta RP Gabriela Narutowicza, zgodnie z rozkazem z 19 grudnia 1922 roku, opublikowanym w Dodatku Tajnym Nr 30 do Dziennika Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 50, Szwadron Przyboczny Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza został przekształcony w Szwadron Przyboczny Prezydenta RP. Tym samym zakończyła się historia Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza w Wojsku Polskim.

Epilogiem do przedwojennych dziejów tej służby była działalność żołnierzy 7. Pułku Ułanów Lubelskich, którzy zorganizowali oddział chroniący Marszałka Józefa Piłsudskiego w Sulejówku w latach 1923-1926. 12 maja 1926 r. była to forpoczta sił piłsudczykowskich idących na Warszawę, która ochraniała Marszałka również w czasie jego rozmów z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego.

Dowódcy Szwadronu Przybocznego Naczelnego Wodza

Rtm. Edward Dunin-Markiewicz (IX 1919-II 1921)

Rtm. Adam Radomyski (II 1921-VII1922)

Rtm. Aleksander Kwiatkowski (VII-XII 1922)

Rtm. Józef Szostak (XII 1922)

Kapituła Barw i Tradycji Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza

W 2019 roku, z okazji stulecia powstania Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza i przyjęcia barw tego oddziału przez Krakowski Szwadron Ułanów im. Józefa Piłsudskiego ukonstytuowała się przy naszej jednostce Kapituła Barw i Tradycji Szwadronu Przybocznego Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa.

W skład Kapituły wchodzą oficerowie Krakowskiego Szwadronu Ułanów w randze rotmistrza oraz członkowie rodzin legionowych i potomków żołnierzy Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. Celem Kapituły jest dbanie o właściwe zachowanie tradycji i ciągłości Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, gromadzenie pamiątek i wspomnień z nim związanych, skupianie środowisk i osób, którym bliska jest historia tego oddziału, oraz czuwanie nad procesem awansów i programem działalności Krakowskiego Szwadronu Ułanów.

Święto Szwadronowe

Na pamiątkę pierwszej bitwy Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, Świętem Szwadronowym Krakowskiego Szwadronu Ułanów jest dzień 6 czerwca.

Szwadron Przyboczny Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza przed Belwederem, 5 maja 1921 r.